Ο Αλέκος Παναγούλης, άφησε πίσω του ένα εξαιρετικά φορτισμένο ποιητικό έργο. Τα ποιήματά του γράφτηκαν κυρίως μέσα στις φυλακές και στα κρατητήρια της ΕΑΤ-ΕΣΑ, και αποτελούν άμεση έκφραση της εμπειρίας του από τα βασανιστήρια, τη μοναξιά, την αντίσταση και την αταλάντευτη επιμονή στην ελευθερία.
Τα ποιήματά του χαρακτηρίζουν ο εξομολογητικός τόνος (η ποίησή του είναι γραμμένη σαν προσωπικό ημερολόγιο), η θεματική της ελευθερίας, ο σωματικός και ψυχικός πόνος, μια συγκινητική τρυφερότητα, συχνά ως αντίβαρο στη βία.
Τα περισσότερα ποιήματά του συγκεντρώθηκαν στη συλλογή «Τετράδια», που περιλαμβάνει κείμενα γραμμένα με τον κίνδυνο να εντοπιστούν και να κατασχεθούν μέσα στο κελί. Κυκλοφόρησαν μετά την πτώση της δικτατορίας.
Οι σημαντικότερες εκδόσεις όπως έχουν κυκλοφορήσει στην Ελλάδα και στο εξωτερικό είναι:
- «Τετράδια»: Είναι η πιο γνωστή συλλογή, περιλαμβάνει τα ποιήματα που έγραψε στη φυλακή και στο ΕΑΤ-ΕΣΑ. Πρώτες εκδόσεις κυκλοφόρησαν στο εξωτερικό (Ιταλία) πριν τη μεταπολίτευση, ενώ μεταγενέστερα εκδόθηκε επίσημα και στην Ελλάδα.
- «Τα Ποιήματα» (ή «Ποιήματα από τη φυλακή και την εξορία»): Είναι συγκεντρωτικές εκδόσεις που περιλαμβάνουν συνολικά το ποιητικό έργο του. Κυκλοφόρησαν σε διάφορες μορφές από ελληνικούς εκδοτικούς οίκους μετά το 1976.
- «Vi scrivo da un carcere in Grecia»: Πρόκειται για Ιταλική έκδοση (πριν την πτώση της χούντας), που ανέδειξε διεθνώς το έργο του, βασισμένη στα χειρόγραφά του που φυγαδεύτηκαν στο εξωτερικό.
- Μεταθανάτιες εκδόσεις / συμπληρωματικά τετράδια: Ορισμένα χειρόγραφα δημοσιεύτηκαν μετά τον θάνατό του, μέσα από εργασίες της οικογένειάς του και ερευνητών. Δεν αποτελούν πάντα «αυτόνομες συλλογές», αλλά συμπληρώματα του γνωστού έργου.
Βραβεία και διεθνείς τιμητικές διακρίσεις
Ο Παναγούλης τιμήθηκε ιδιαίτερα στο εξωτερικό, όπου το ποιητικό του έργο θεωρήθηκε μέρος της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας της Αντίστασης. Το 1973 έλαβε το βραβείο Premio Viareggio – Premio Internazionale, ένα από τα σημαντικότερα ιταλικά λογοτεχνικά βραβεία. Απονέμεται σε προσωπικότητες που συμβάλλουν στην ελευθερία και στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια μέσω του λόγου. Το ποιητικό του έργο μεταφράστηκε ευρέως, κυρίως στην Ιταλία, όπου είχε αποκτήσει σχεδόν μυθική υπόσταση.
Η ΜΠΟΓΙΑ
Ζωντάνεψα τους τοίχους
φωνή τους έδωσα
πιο φιλική να γίνουν συντροφιά
Κι οι δεσμοφύλακες ζητούσαν να μάθουνε
που βρήκα τη μπογιά
Οι τοίχοι του κελιού
το μυστικό το κράτησαν
κι οι μισθοφόροι ψάξανε παντού
Όμως μπογιά δε βρήκαν
Γιατί στιγμή δε σκέφτηκαν
στις φλέβες μου να ψάξουν
Η ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΟΥ
Ένα σπιρτόξυλο για πέννα
αίμα στο πάτωμα χυμένο για μελάνι
το ξεχασμένο περιτύλιγμα της γάζας για χαρτί
Μα τι να γράψω;
Τη Διεύθυνσή μου μονάχα ίσως προφτάσω
παράξενο και πήζει το μελάνι
Μέσ’ από φυλακή σας γράφω στην Ελλάδα
ΟΙ ΦΥΛΑΚΕΣ
Ψυχή φυλακισμένη στο κορμί
Κορμί φυλακισμένο στη ζωή
Ζωή φυλακισμένη μεσ’ στο Χρόνο
Πνεύμα π’ απ’ όποια φυλακή κι αν βγει
σε φυλακή πάλι θα πέσει
Κι είναι μονάχα το κορμί π’ αγάπησε τη φυλακή του
Πώς να μην έρθει ο θάνατος λοιπόν;
ΚΟΙΝΟΙ ΟΙ ΕΧΘΡΟΙ ΜΑΣ
Πώς να βρεθώ κοντά στους Βάσκους;
Στους Κούρδους πώς να δείξω την αγάπη μου;
Στη Νότιο Αφρική στη Ροδεσία πώς να τρέξω;
Στους Νέγρους, πώς να πω πως βρίσκομαι κοντά τους;
Στην Ινδοκίνα πώς να φτάσω;
Της Βεγγάλης το Λαό πως ν’ αγκαλιάσω;
Την πολεμίστρα μου ν’ αφήσω δεν μπορώ
Μ’ ας ξέρουνε πως τους εχθρούς τους
κι εμείς εδώ τους πολεμάμε
Κοινοί οι εχθροί μας
Δικοί τους και δικοί μας
Η ΔΙΑΔΡΟΜΗ
Τρία βήματα μπροστά
και τρία πίσω πάλι
Χίλιες φορές την ίδια διαδρομή
Έξη χιλιάδες βήματα…
Ο σημερινός περίπατος με κούρασε ίσως
γιατί τα βήματα μετρούσα
Τώρα σταμάτησα
μα αύριο αντίθετα θ’ αρχίσω να βαδίζω (η ποικιλία ομορφαίνει τη ζωή)
και κάτι άλλο σκέφτομαι
μικρότερα τα βήματα αν κάνω
τέσσερα–τέσσερα μπορεί να τα μετρώ!
Καλά το σκέφτηκα
Πιο όμορφη θα γίν’ η διαδρομή!!…
ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΘΥΜΑ
Το πρώτο θύμα των τυράννων
είναι το πνεύμα το δικό τους
Πρώτα σ’ αυτό φορούν τις αλυσίδες
ΘΕΛΩ
Θέλω να προσευχηθώ
με την ίδια δύναμη που θέλω να βλαστημήσω
Θέλω να τιμωρήσω
με την ίδια δύναμη που θέλω να συγχωρήσω
Θέλω να προσφέρω
με την ίδια δύναμη που ’θελα στο ξεκινήμα
Θέλω να νικήσω
αφού δεν μπορώ να νικηθώ
ΕΚΠΛΗΞΕΙΣ
Κέρδιζα μια ζωή
Ένα εισιτήριο για το θάνατο
Και ταξιδεύω ακόμη
Κάποιες στιγμές
νόμισα πως έφτανα
στου ταξιδιού το τέλος.
Μα έκανα λάθος.
Εκπλήξεις ήταν μόνο
της διαδρομής.
ΑΓΩΝΙΕΣ
Αν χτυπήσουν την πόρτα, μην ανοίξεις.
Όσο και να χτυπούν.
Πρέπει να πιστέψουν πως το σπίτι
είναι αδειανό.
Δεν θα τη σπάσουν. Μη φοβάσαι.
Αν τη σπάσουν,
θα ξέρουμε πώς μας πρόδωσαν.
Ούτε κ’ εγώ το πιστεύω.
Ναι, θα πυροβολήσω αν μπούνε.
Εσύ δοκίμασε να φύγεις.
θα μπορέσεις.
Για μας θα ‘ναι. Τόση ώρα
τριγυρίζουν το σπίτι.
Κοίταξε απ’ τ’ άλλο παραθύρι.
Μα πρόσεχε.
Ναι, βλέπω. Χτυπάνε απέναντι.
Μίλα σιγότερα.
Ακούς; Φασαρία; Τι να γίνεται;
Κάποιον πιάσανε. Είναι γέρος.
Τον χτυπάνε τα σκυλιά.
Άτιμοι.
Πόσους θα πιάσετε; θα μείνουν
όσοι χρειάζονται και περσότεροι.
θα μείνουν και δεν θα σταυρώσουν
τα χέρια.
ΑΥΡΙΟ ΦΩΣ
Γέλια ζωής
Χαρές μακρινές
Σκέψεις αγάπης
Στιγμές φωτεινές
Ελπίδες θρεμμένες
Πίστης δουλειά
Μνήμες κρυμμένες
Πόνου Φωτιά
Λεύτερη σκέψη
Δούλο κορμί
Θλιμμένη όψη
Χαρούμενη ορμή
Τέτοιο σημάδι
Αγώνα αδελφός
Τώρα σκοτάδι
Αύριο φως
ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΣΗΜΕΡΑ
Σβησμένη φλόγα, που πάντα καίει
Σκέπασμα τάφου χωρίς νεκρούς.
Μάτια κλαμένα που κοιτάνε
Σκέψεις κρυμμένες σε
Προσκαλούν.
Πίστη κι ελπίδα χαροπαλεύουν
Πνεύμα κι αλήθεια στις φυλακές.
Άγιες προσπάθειες ναυαγισμένες
Φωνές ανθρώπων σε προσκαλούν.
Σπόρος οργής πέφτει στο χώμα
Μήνυμα πάλης τρέφει φτερά
Σπίθα φεγγίζει μες στο σκοτάδι
Νέοι αγώνες σε προσκαλούν.
ΥΠΟΣΧΕΣΗ
Τα δάκρυα που στα μάτια μας
θα δείτε ν’ αναβρύζουν
ποτέ μην τα πιστέψετε
απελπισιάς σημάδια.
Υπόσχεση είναι μοναχά
γι’ αγώνα υπόσχεση.
ΠΑΛΗΣ ΞΕΚΙΝΗΜΑ
Πάλης ξεκίνημα
νέοι αγώνες
οδηγοί της ελπίδας
οι πρώτοι νεκροί.
Όχι άλλα δάκρυα
κλείσαν οι τάφοι
λευτεριάς λίπασμα
οι πρώτοι νεκροί.
Λουλούδι φωτιάς
βγαίνει στους τάφους
μήνυμα στέλνουν
οι πρώτοι νεκροί.
Απάντηση θα πάρουν
ενότητα κι αγώνα
για να βρουν ανάπαυση
οι πρώτοι νεκροί.
ΝΑ ΤΟ ΠΟΤΙΣΕΙΣ
Μη κλαις για μένα
ας ξέρεις πως πεθαίνω
να με βοηθήσεις δε μπορείς
Μα δες εκείνο το λουλούδι
για κείνο που μαραίνεται σου λέω.
Να το ποτίσεις.
ΧΟΥΝΤΑΣ ΟΡΙΣΜΟΣ
Χτηνώδικες ορμές της βίας
Χτισμένες με ατσάλι και φωτιά
Χωμάτινες ιδέες τυραννίας
Χωμένες σε απάνθρωπα μυαλάΨεύτικες φωνές φριχτές
Ψηλότερες μορφές της αδικίας
Ψυχές θολές γεννήματα ανομίας
Ψοφίμια άθαφτα του χτες
ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΖΗΣΕΙΣ
Αν για να ζήσεις Λευτεριά
τροφή τις σάρκες μας ζητάς
και για να πίνεις
αίμα και δάκρυα δικά μας θέλεις
θα σου τα δώσουμε
Πρέπει να ζήσεις
ΣΤΟΝ ΝΙΚΗΦΟΡΟ ΜΑΝΔΗΛΑΡΑ – 1974
Μαθαίνοντας τον θάνατό σου δεν μπόρεσα να κλάψω.
Στριφογύριζα στο κρεβάτι του νοσοκομείου.Θυμόμουνα την τελευταία μας συνάντηση.
Δε θα τολμήσουν, έλεγες.
Δεν έχουν άλλο δρόμο, σ’ απαντούσα.Αυτός ο δρόμος θα ‘ναι ο τάφος τους,
φώναζες με πίστη
Ναι, Νικηφόρε, θα ‘ναι ο τάφος τους.Αυτή την υπόσχεση σου δίνουμε αντί για μνημόσυνο.
